Energietransitie

De overgang naar waterstof.

Kijk hiervoor naar een filmpje op youtube van tegenlicht en zoek met de 2 woorden “tegenlicht” en “waterstof”. Hier wordt uitgelegd hoe de transitie met behulp van de gasleidingen kan plaatsvinden van gas naar waterstof.

Hieronder een interessant artikel uit de Volkskrant van 25 september 2019.

GASUNIE WARMTEWET 2.0

Heet de Gasunie straks de Waterstofunie?

Stikstofinstallatie Zuidbroek van de Gasunie. De stikstoffabriek wordt de komende jaren omgebouwd en uitgebreid om de afhankelijkheid van het Groningse gas te verminderen. Beeld ANP

In 2022 gaat de kraan van het Groninger gasveld dicht. Acht jaar eerder dan gedacht. Die versnelde sluiting moet, vindt minister Wiebes van Economische Zaken. Het roept wel een vraag op: kan met het gasveld ook Gasunie sluiten?

Vanuit het werkkamertje op de achtste verdieping van het antroposofisch ogende hoofdkantoor van Gasunie in Groningen reikt het uitzicht tot voorbij Zuidbroek, 20 kilometer verderop. Daar bouwt Gasunie op dit moment een nieuwe stikstoffabriek, die nodig is om buitenlands gas voor Nederlandse toepassingen geschikt te maken. Die stikstoffabriek moet helpen om in 2022 Nederland ‘van het gas af’ te helpen, althans: van het Groningse gas af.

Ulco Vermeulen, bestuurslid van Gasunie, zit met zijn rug naar dat spektakel gekeerd, terwijl hij de betekenis van die ontwikkeling voor zijn bedrijf duidt. ‘Aardgas blijft ook na 2022 nog heel lang heel belangrijk, ook voor Gasunie.’ 

Hij pakt er zijn projecties bij. Aardgas maakt op dit moment 45 procent uit van het totale energieverbruik in Nederland; in 2030 is dat nog altijd 40 procent. Het gas komt dan niet meer uit Groningen, maar uit de Noordzee, Noorwegen, Rusland of de Verenigde Staten. De grote verandering in gasgebruik komt pas na 2030: in 2050 zal nog maar 1 procent van alle energie in Nederland uit aardgas komen. En wat is Gasunie dan?

Warmteleiding

2050 is nog heel ver weg, maar aan de toekomst van Gasunie wordt al hard gewerkt. Begin deze maand maakte minister Eric Wiebes van Economische Zaken en Klimaat bekend dat Gasunie een warmteleiding gaat aanleggen. Deze Leiding door het Midden, zoals hij zal heten, moet heet water gaan vervoeren van de Rotterdamse industrie met zijn overvloed aan industriële ‘restwarmte’, naar de warmtenetten van Den Haag en het Westland.

Nooit eerder legde Gasunie een leiding aan voor warmtetransport. Nooit ook voor het vervoeren van vloeistof. Gasunie was ook niet de initiatiefnemer. Dat was energiemaatschappij Eneco, die de voorziening wilde aanleggen om zijn warmtenet in Den Haag mee te voeden. 

Maar Eneco zat met het project in zijn maag. Technisch zou het allemaal wel lukken, zegt projectmanager Jinny Moe Soe Let van Eneco, maar er was iets anders dat stak. ‘We wilden dat die leiding een open systeem zou worden, waar heel veel warmteaanbieders en warmteafnemers op zouden kunnen aansluiten. Dat is voor ons, als commerciële partij, lastig. Andere energiemaatschappijen zullen ons als concurrent zien en dan wordt het moeilijk zakendoen.’ Om die reden, zegt ze, zou ‘een onafhankelijke netbeheerder’ beter zijn. Daarom werd Gasunie erbij gehaald. En die gaat hem nu aanleggen.

Nieuwe warmtewet

Het project loopt vooruit op de Warmtewet 2.0, die Wiebes voor 2023 heeft aangekondigd. Met die nieuwe wet in de hand kan de overheid aanwijzen wie zo’n warmteleiding mag leggen. Daarmee hoopt de minister te voorkomen dat de aanleg van warmteleidingen verzandt in gekrakeel tussen belanghebbende partijen. 

De aanleg door een ‘onafhankelijke beheerder’ is ook efficiënter. Vermeulen: ‘Wij kunnen de leiding groter maken dan wanneer Eneco het project had gebouwd. Eneco wordt klant en zal aan ongeveer een derde van de capaciteit van de leiding genoeg hebben.’ Gasunie krijgt voor de aanleg van de leiding 90 miljoen euro van Wiebes mee.

Warmtenetten en warmteleidingen kunnen een grote rol spelen bij het ‘ontkolen’ van de energiehuishouding. Bijna 33 procent van alle energie die Nederland verbruikt (inclusief wegvervoer en elektriciteit) gaat op aan het verwarmen van ruimtes. Als daarvoor restwarmte wordt gebruikt, hoeft er geen gas meer voor te worden ingezet. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving kan restwarmte op termijn de helft van de verwarming voor zijn rekening nemen.

Voor Gasunie is de leiding een startpunt voor een nieuwe toekomst. ‘Het is de eerste van onze nieuwe activiteiten’, zegt Vermeulen met zijn Rotterdamse tongval. Niet dat Gasunie nu massaal warmtetransportleidingen gaat aanleggen. ‘In dichtbevolkte gebieden zijn warmtenetten de goedkoopste klimaatneutrale techniek. Ik denk dat er nog wel een paar kunnen volgen. Amsterdam en de IJmond liggen voor de hand, de Eemshaven in combinatie met Delfzijl en Groningen zouden kunnen, een stukje in Limburg misschien. Maar je komt niet aan de tien. Gas kun je over duizenden kilometer vervoeren, maar met warmte houdt het met enkele tientallen kilometers toch echt op.’

CO2 naar Noordzee

De warmteleidingen is één van Gasunies nieuwe activiteiten. Het bedrijf wordt ook al ingeschakeld bij het ontwikkelen van het leidingstelsel dat CO2 uit de Rotterdamse haven zal verzamelen om het te laten opslaan in een leeg gasveld onder de Noordzee (CCS: carbon capture and storage). Ook van dit type projecten voorziet Vermeulen er een stuk of wat: Rotterdam, opnieuw IJmond, misschien Zeeland, maar het is maar een tijdelijke activiteit. ‘We zullen uiteindelijk duurzame energiesystemen willen realiseren. Ik verwacht niet dat we in 2100 nog CO2 opslaan. Wij zien de ontwikkeling van CCS, net als warmteleidingen, als hulpmotoren. Voor de lange termijn gaat het bij ons om biogas en om waterstof.’

Biogas is een inkoppertje voor Gasunie. Het gas, dat vrijkomt uit de vergisting van organisch afval zoals mest, is chemisch identiek aan aardgas en kan dus zo het leidingennet in. Dat zal een grote vlucht nemen, denkt Vermeulen.

Maar de echte uitdaging wordt de ontwikkeling van waterstof. Nederland bereidt zich voor op een toekomst waarin de Noordzee vol windmolens staat, die zoveel stroom produceren dat er ook massaal waterstofgas mee kan worden geproduceerd. Gasunie kan dat gas vervolgens naar de wal transporteren. 

Waterstof

In zijn ‘dagdromen’ kijkt Vermeulen ver voorbij de Noordzee. ‘Waterstof wordt een wereldmarkt. Het zal niet alleen van de Noordzee komen, maar ook uit de Sahara, uit de Kalahari. Zonne-energie is zo goedkoop geworden dat dat moet lukken. En waterstof kun je per schip van heel ver halen. Tot voor kort hadden we ook niet gedacht dat we dat met aardgas zouden doen, maar nu komen er steeds meer gastankers in Rotterdam aan. Als dat met waterstof gebeurt, heeft Nederland een fantastische positie. We hebben zoveel infrastructuur liggen die met een kleine aanpassing zo kan worden gebruikt. Dat hebben we in Zeeland al laten zien, waar we een aardgasleiding tussen Dow Chemical en kunstmestfabriek Yara in gebruik hebben genomen voor het transport van waterstof. Met ons netwerk kunnen we stap voor stap overgaan op waterstof, terwijl het transport van andere gassen gewoon door gaat.’ Om de grote industriële centra van Nederland te voorzien van waterstof, is 1.100 kilometer leiding voldoende, 9 procent van Gasunies arsenaal.

In die waterstofeconomie zal Gasunie steeds meer te maken krijgen met Tennet, de beheerder van het hoofdnet van hoogspanningsleidingen. Wordt een fusie van deze twee dan niet logisch? Vermeulen denkt van niet: ‘Er is een heel groot verschil tussen het transporteren van moleculen, wat wij doen, en van elektronen, wat Tennet doet. Samenwerking is cruciaal, maar een fusie zou niet veel synergie opleveren.’

In Nederland is de beheerder van de infrastructuur altijd in overheidshanden geweest. Zowel Tennet als Gasunie zijn 100 procent staatseigendom. De regionale netbeheerders zijn in handen van gemeenten en provincies. Vorige week kondigde minister Hoekstra van Financiën aan dat dat wel eens zou kunnen veranderen: hij gaat onderzoeken of Tennet kan worden verkocht, geheel of gedeeltelijk. Duitsland zou aandeelhouder kunnen worden, maar het bedrijf zou ook in private handen kunnen komen.

Moet Gasunie ook nadenken over nieuwe aandeelhouders, of aan een beursgang? Vermeulen: ‘De situaties van Tennet en Gasunie verschillen heel sterk. Tennet moet nu een enorme investering doen in verband met de energietransitie, vooral in Duitsland. Dat gaat daar om 35 miljard euro of zoiets. De gedachte aan andere aandeelhouders of zelfs aan privatisering van Tennet houdt verband met dat financieringsvraagstuk.’

Gasunie heeft niet zo’n financieringsprobleem. ‘Wij moeten ook wel investeren, zeker. Maar zelfs als we op grote schaal in waterstof stappen…’ Vermeulen glimlacht veelbetekenend, haalt zijn schouders op en toont zijn lege handen. ‘Het is maar een fractie van de infrastructuur die we hebben liggen. Stel dat we die 1.100 kilometer aanleggen om de industriële centra met elkaar te verbinden. Dat kost 1,5 miljard euro, terwijl we al voor 10 miljard euro aan buizen hebben liggen.’ Weer dat gebaar, die lach. ‘Dus nee: privatisering staat bij ons niet op de agenda.’